|
|
Maar we
zullen ook een zekere paniekerigheid tegenover de zgn. New Age-muziek
trachten te verwerpen. Er is veel overdrijving op dit punt.
Onverenigbaarheid
Mystiek
is een aanduiding van bezigheden waarin geheime kennis een rol speelt. Net
als ook het woord 'occult' aangeeft betekent het: enkel voor ingewijden
toegankelijk. Het christendom kampte vanaf het begin met mystiek in de
gedaante van het gnosticisme. De apostel Johannes bestreed het in zijn
eerste brief fel. Waar de mystici geneigd waren allerlei 'licht' te zien en
dit goddelijk te verklaren, draait de apostel het om: niet het licht is
God, maar 'God is licht' (IJoh.1:5). Zijn betoog was: er kan geen hoger
licht zijn dan God of het Woord van God (ook niet in de muziek, al mag deze
nog zo wonderlijk, zweverig, spacey, trancy, weirdo, ambiënt of noicy
klinken). Je kan wel beweren dat je 'licht' ontvangt buiten God om, maar je
kan niet met recht beweren dat je dan nog bijbels bezig bent - en daar gaat
het nu om.
Het NT bevat niet een 'geheime leer'. Er is wel sprake van 'geheimenissen',
maar dat zijn altijd geopenbaarde geheimen, geopenbaard namelijk in
Christus. Er is in het christelijke geloof wel zoiets als geestelijk leven,
of nog sterker: leven 'door de Heilige Geest', maar ook dat is geen geheime
inwijding aangezien de Bijbel daar géén andere 'toegang' aan koppelt dan
bekering, en geloof in Jezus Christus. Dat is heel wat, maar heeft niets
uitstaans met geheime rituele inwijdingen. En ik heb eerder al betoogd dat
we ook niet de Rooms-Katholieke kerk als voorbeeld moeten nemen voor hoe
christendom er behoort uit te zien - en zeker niet als het om mystiek gaat.
Wat irrationalisme als zodanig aangaat is uit het NT volstrekt duidelijk
dat bijvoorbeeld de opwekking van Christus uit de dood geen enkele waarde
heeft indien met het uitholt tot iets anders dan een historisch, waar
gebeurd feit. Dit uithollen (mystificeren, relativeren, irrationeel
interpreteren) is volgens het NT hetzelfde als zeggen dat het christelijk
geloof 'inhoudsloos' (of: tevergeefs, zonder vrucht) is en dat alle
christenen 'de ellendigste (of: beklagenswaardigste) van alle mensen' zijn
(IKor.15:12-19). Iemand die de opstanding uitholt is in feite erger dan
iemand die ze loochent, want de laatste erkent tenminste dat het op een
keuze aankomt. De eerste echter tracht deze centrale christelije
gebeurtenis te reduceren tot de voor interpretatie vatbare dingen - dat is
hetzelfde als in het aankoopkontrakt van een wagen de fysieke aanwezigheid
van motor en wielen van interpretatie afhankelijk te maken.
Naast de uitdrukkelijke mystiek is er natuurlijk ook de kwestie dat ook
beslissingen, bekering enz. als min of meer mystieke, of gemanipuleerde,
opgedrongen verschijnselen worden afgeschilderd. Het begrip hersenspoeling
wordt hier boven gehaald, iets wat in mystiek als zodanig eveneens een
duidelijke rol lijkt te kunnen spelen. De Amerikanen F. Conway en J.
Siegelman spreken zelfs van 'Snapping' (ook de tittel van hun boek in
1978), waarmee ze iets vluchtigers dan de zwaargeladen term hersenspoeling
willen aangeven. Vanuit gebruiken die sterke fysieke sensaties oproepen,
eventueel stress, verder een overspoeling met communicatie (preken enz.,
maar ook rollenspel en dergelijke non-verbale communicatievormen), het
inspelen op gevoelens van onzekerheid en angst, en ook het creëren van een
vreemde, intrigerende omgeving, wordt op een subtiele manier een punt
bereikt dat het 'infinite flexible human brain' van een persoon plots een
ommezwaai van 180 graden maakt, waardoor hij een beslissing neemt om zich bij
een beweging aan te sluiten en totaal anders te gaan leven. Het boek is
sterk Amerikaans, dus overdreven, maar het lijdt m.i. geen twijfel dat
bepaalde zgn. 'christelijke' methoden inderdaad zo geschetst zouden kunnen
worden. Maar hier vallen nu juist ook twee andere dingen op:
(a) allereerst blijken mensen die dit op het verschijnsel 'bekering' willen
toepassen (o.a. J.V. Downtown Jr.) toch vooral extreme bewegingen op het
oog te hebben zoals met name de Unified Family (of Unification Church,
Verenigingskerk, Moon-beweging) of de Divine Light Mission.
(b) Het is volstrekt duidelijk dat je de bovengenoemde manipulatiemethoden
in feite stuk voor stuk beter kan toepassen op laten we zeggen een
House-party, dan op eender welk gebruikelijk traditioneel christelijk of
evangelisch gebeuren. Immers dezen streven beslist niet naar een herhaling
van gebeurtenissen die rond de unieke figuur van Jezus destijds
plaatsvonden, en die volgens de bijbel ook inderdaad uniek waren. In de
Bijbel kan je hoogstens nog bij iemand als de grote apostel Paulus iets
zien van een bliksemflits en een stem uit de hemel e.d., maar dat is geen
'snapping': het gaat wel degelijk op een bijzondere openbaring van God in
dat geval (iets wat tot de bijbelse mogelijkheden behoorde zolang het NT
nog incompleet was). Je kan de echtheid van die openbaring betwijfelen als
buitenstaander (ongelovige), maar je hoeft er niet over te twijfelen dat
een bijbels christelijk geloof vandaag beslist niet stelt dat bekering op
een dergelijke manier zou moeten gebeuren - veeleer integendeel.
Gevaar
Een
niet te onderschatten faktor inzake mystiek is het gevaar dat erachter
schuilt. Of allereerst: dàt er iets achter schuilt, want sommigen schijnen
daar nog aan te twijfelen in een tijd waarin Oosterse mystiek immens
populair is! Charlatanerie even daar gelaten is het zelfs voor 'niet voor
geloof gevoeligen' onontkoombaar om zich van de feiten bewust te zijn - of
je moet de ogen sluiten voor alle berichten vanuit de wetenschappen. Het
materialisme is wezenlijk allang weerlegd - en om die argumenten gaat het,
want wanneer aannemelijk is gemaakt dat er wel degelijk dingen bestaan die
absoluut ongrijpbaar en onmeetbaar zijn en toch kunnen 'inwerken' op de
materie, dan is ook aannemelijk geworden dat dergelijke krachten buiten de
mens als zodanig kunnen bestaan. Minstens vier wetenschapstakken dragen
harde feiten aan(1):
(a) De hersenchirurgie heeft argumenten aangedragen die zeggen dat er
'iets' is (wil, geest) dat zelfstandig kan optreden naast of zelfs tegen de
fysiologische processen in de hersenen (wanneer bijv. het spraakcentrum
express verstoord wordt zal de patiënt via omwegen toch op het gewenste
woord trachten te komen).
(b) De parapsychologie droeg hard gegevensmateriaal aan voor telepatie
en/of helderziendheid (denk trouwens slechts aan het bekende feit dat
moeders vaak precies wisten wanneer hun zoon ver weg aan het front stervend
was); verder werd telekinese (of psychokinese) al veelvuldig vastgesteld
(stigmatisatie e.d.).
(c) Ook binnen de psychologie zijn belangrijke vaststellingen gedaan.
Gevoelens blijken meer te zijn dan fysiologische resultaten (verschijnselen
als 'koude emotie' tonen dat aan); het mentale blijkt op het lichamelijke
te kunnen inwerken (suggestie, psychosomatische ziekten, vgl. opnieuw
stigmatisatie); de mogelijkheid van kunstmatige stimulatie van de
lust-centra in de hersenen door een patiënt (via een elektrode) blijkt lust
op te wekken naar die lust-ervaring - de vraag is wat iemand daartoe dan
wel drijft; depersonalisatie daarentegen wordt door patiënten als pijnlijk
ervaren - dat is slechts begrijpelijk indien er een bewustzijn van
'identiteit' bestaat, maar identiteit is een totaal immaterieel begrip;
pijn blijkt men louter via de eigen gedachten te kunnen onderdrukken of ook
intensiveren; tussen twee verschillende waarnemingen van één beeld
(optische illusie) blijkt men via de wil voor het ene of het andere beeld
te kunnen kiezen; de parkinson-patiënt blijkt zijn probleem door
gedachten-truuks soms te kunnen omzeilen; enz.
(d) En dan de filosofie. Niet alles wat men van 'zichzelf' of het eigen
'ik' kan zeggen, kan men ook zomaar van het lichaam zeggen (wat nochtans
zou moeten kunnen indien deze identiek zijn); zo kan ik verlangen naar een
glas melk of van iemand houden, maar geen van alle kan je van het lichaam
zeggen, omdat immers een zuiver lichamelijke toestand nooit een toestand
'naar' of 'tegen' iets of iemand kan zijn; bovendien is nergens fysisch aan
af te meten dat het genoemde verlangen een verlangen 'naar melk' is; je kan
ook geloven in kabouters, wat een onjuistheid is, maar hoe zouden we ons
een 'onjuiste' lichamelijke toestand in dit geval moeten voorstellen?
Maar wanneer het bestaan van mystieke krachten aannemelijk is, dan is de
belangrijkste vraag die daaruit meteen volgt deze: wie ter wereld zou u of
mij kunnen garanderen dat het hier niet om gevaarlijk terrein gaat en dat
de kennis die je daar opdoet geen verderfelijke kennis is? Wie garandeert
dat er achter die geheime kennis geen geheime machten schuilgaan die weinig
goeds voorhebben? Ik hoef die machten geen 'duivels' te noemen - het maakt
niet zovel uit hoe ze precies heten; de vraag is: welk mens geeft u
garantie? Niemand, hoe geleerd ook, kan die garantie bieden.
Daarmee is ook de reden waarom de bijbelschrijvers waarschuwden voor die
dingen meteen duidelijk - maar dat wordt natuurlijk nog duidelijker wanneer
we het Bijbelse standpunt over de positie van de mens daarbij betrekken.
Wie meent het recht te hebben om buiten God om in de hogere geestelijke
wereld te gaan rondkijken, snapt of accepteert kennelijk niet de bijbelse
stelling dat de mens een gevallen mens is, met een van nature zondige
geaardheid, en dat dit feit een scheiding heeft teweeggebracht tussen God
en mens (Jes.59:2). Wie helemaal niet in God gelooft heeft dat probleem net
zo goed, al erkent hij het niet. Zo iemand - u misschien - verkeert dus in
de mening dat de mens rustig even een kijkje mag nemen 'hogerop', zonder te
beseffen dat men daar wel met allerlei machten in aanraking kan komen maar
onmogelijk met de God van de bijbel, aangezien die weg versperd is en er
geen andere weg is dan via bekering en belijdenis van zonden. Zo iemand is
'een vogel voor de kat' zoals men dat noemt.
Angst speelt hierin vaak een duidelijk waarschuwende rol. Het is dwaasheid
om de angst en eenzaamheid van een Kierkegaard of Nietzsche te negeren
(deze elementen komen bij alle existentiële denkers in de een of andere
vorm terug). Overigens 'voelen' niet alle mensen dergelijke angst, maar de
vraag kan dan weleens gesteld worden hoeveel 'gevoeligheid' sommigen (na
een jarenlangen decadentistische 'behandeling') nog overhouden. Vaak ook
maakt men angst minder angstwekkend door ermee te flirten - en dat werkt:
satanisme bestaat al jaren als publiek vermaak in Death Metal/Gothic. Het
christelijk geloof plaatst de angst en eenzaamheid trouwens niet alleen
maar in de hel (dat is alleen maar de uiterste consequentie), maar in het
definitief gescheiden worden van God. De hel is wezenlijk niet erger (en er
is m.i. ook niets ergers denkbaar) dan dat een mens uiteindelijk krijgt
waar hij kennelijk zijn leven lang om gevraagd heeft: met God niets meer te
maken te hoeven hebben. Ieder mens heeft daar recht op. De christelijke
kerk heeft flink geblunderd door de hel als het ware te reserveren voor
vloekers, ketters, kerklozen, openlijke zondaars, joden, wetenschappers met
nieuwe hypothesen, mensen die hun zonden niet aan een priester wilden
belijden, junkies, rockers,... De gewone kerkganger die ten diepste liever
niets met God te maken heeft, heeft óók recht op de Godverlatenheid. Ook
kerkse bisschoppen en priesters hebben daar recht op - het hangt allemaal
af van het innerlijk, niet van de positie. Aan de andere kant zijn het vaak
juist die 'openlijke zondaars' e.d. die in hun ellende eigenlijk naar God
smachten. Bij hén komt vaak die enige echt christelijke angst voor: de
angst om God tegen te komen en aan die ontmoeting onderdoor te gaan.
New Age als rustige luistermuziek?
De
term New Age muziek deugt uiteraard nauwelijks voor ons christelijke
offensief omdat hij te gekleurd is. We zouden natuurlijk een alternatieve
term kunnen creëren, maar dat laten we nu verder rusten. Weliswaar klinkt
typische New Age muziek soms nogal weird en zal door ouderen vaak niet als
rustgevend worden getypeerd - maar dat ligt klaarblijkelijk vooral daaraan
dat hen dit niet vertrouwd in de oren klinkt. In werkelijkheid is er niets
verkeerd met ruimtelijke, sci-fi-achtige klanken.
New Age filosofie
Laten
we duidelijk stellen dat waarschuwingen tegen de New Age-filosofie en dito
-muziek best wel terecht zijn. We mogen immers verwachten dat er onder de
nu nog tamelijk onwetende liefhebbers van New Age-muziek velen steeds meer
persoonlijk betrokken zullen raken bij de doelstellingen van New Age (want
het is een zeer onderhuids werkende beweging).
Met wat we eerder al zeiden over de New Age filosofie is duidelijk, dat een
'New Ager' net als een verstandig christen best kan pleiten voor een gezond
beheer van de natuur bijvoorbeeld. Maar de simpele, oeroude en oerdegelijke
christelijke idee dat de schepping dat gewoon waard is, valt hier buiten
beschouwing.
Het 'New Age handboek' van R.H.Matzken bespreekt en ontmaskert een groot
aantal van dergelijke termen.
Overal gevaren?
We
hebben al gezien dat onder New Age zelfs gregoriaanse gezangen (in modern
jasje) kunnen vallen... Straks geeft de een of ander door een misverstand
een aantal (instrumentale?) Praise-songs vrij voor New Age-gebruik...
binnen de kortste keren verschijnen er dan weer tien nieuwe christelijke boeken
over New Age.
Te gemakkelijk signaleert men bij New Age-muziek soms gevaren als verstand
dat wordt uitgeschakeld, grensoverschrijdend muzisch genieten of de illusie
van een andere weg tot God, en men lijkt daarmee het genre als zodanig te
viseren. Maar wanneer plaveit een stuk muziek echt ontegensprekelijk een
weg naar New Age? Het lijkt me zeer moeilijk tegen te spreken dat dit niet
voor alles zal moeten blijken uit de teksten. Eventueel ook uit andere
aanwijzingen die de bedoelingen van de artiest verraden, bijv. op de inlay
van de CD of cassette, of door het label waaronder het wordt uitgebracht.
Soms zetten christen-artiesten bewust iets uitdagends neer. De Seventy
Sevens brachten een plaatje uit dat haast puur oosters oogt. Volgens hun
eigen zeggen is dit bedoeld om door een klein schock-effect christenen tot
nadenken te stemmen. Ik ben er niet enthousiast over, maar ik kan er
inkomen. En nee ik ben echt mijn geloof niet verloren door naar het plaatje
te luisteren! Integendeel.
Een van de knapste muziek-recensies die ik in dit verband las stond in
Music + Art van september 1992. Daar besprak ene Maaike Ezinga het album
'Songs From Albion' van Jeff Johnson & Brian Dunning, en vertelde
eerlijk dat het feit dat het hele concept van het album New Age-invloeden
vertoonde (gebaseerd op Keltische mythes enz.) haar enigzins shokeerde.
Maar dan gaat ze verder: 'Zo gauw je je als resencent bewust wordt van
dergelijke zaken, gaat de verantwoordelijkheid zwaar wegen... Het zou
gruwelijk zijn om het werk van een zo begaafde musicus als Jeff Johnson
zomaar in het New Age-hoekje te duwen... Maar evenmin zou ik mee willen
werken aan de promotie van iets wat haaks staat op het feit dat Jezus de
Zoon van God is, en dat Hij de énige weg is tot de Vader. ...dan ga ik op
zoek naar de mens erachter. En dan blijkt dat Jeff Jonhson een oprecht
christen is, op een uitgesproken manier. En voorlopig is dat voor mij
genoeg. Er is niet alles mee gezegd, dat weet ik, maar Jeff Johnson is dit
jaar aanwezig op Christian Artists. En is dat niet dé plaats om van
gedachten te wisselen...' Dit stukje citaat geeft een goed voorbeeld van
hoe een goeie recensie eruit kan zien. Gevaar duidelijk signaleren,
tegelijkertijd de zaken in evenwicht houden voor de lezer.
Kosmische kenmerken van muziek
We
zagen al dat New Agers in de muziek bepaalde ideeën hebben over 'kosmische
oerklanken' e.d. Stel nu even dat het 'kosmische ritme' bij wijze van
spreken uit de maat 4/4 blijkt te bestaan. Is daarmee dan alle muziek in
4/4 veroordeeld?
Uiteraard niet. Men moet dus goed onderscheiden dat de New Age filosofie
niet kan gaan bepalen dat deze of gene muzikale kenmerken de New Age-muziek
toebehoren. Als kosmische klanken op goede wetenschappelijke grond muzikaal
interessant zouden lijken te zijn, dan zou een muziekminnend christen daar
zondermeer in geïnteresseerd zijn. Het gevaar zit hem niet daarin dat men
naar geluiden uit het universum gaat luisteren, maar hoe men dat doet. Als
een christen bijv. de zogenaamde cosmische melodieën onderzoekt en tot de
constatering komt dat deze geluiden hoogstens lijken op de atonale of
onbekwame voortbrengselen van sommige musici, dan zou hij niet tot de
gedachte te verleiden zijn dat hier een stukje kunstwerk (muziek) in Gods
schepping werd blootgelegd. Misschien wat anders - laten de fysici maar
even naar deze geluiden luisteren, misschien zijn ze op hùn gebied wel
interessant. Maar een New Ager die zich aan het universum onderworpen heeft
(althans schijnbaar! - omdat hij de wetten van het universum in wezen precies
zo interpreteert zoals het hem uitkomt), gaat hier gewoon verder. Hij heeft
niet de capaciteit in huis om tegen zichzelf te zeggen dat hij het
kennelijk in een andere richting moet zoeken. Eenmaal de idee van muziek
hieraan verbonden werd en aannemelijk gemaakt kon worden, gaat men gewoon
vol enthousiasme verder. Maar een christen kent zoveel richtingen om te
zoeken en te denken als er scheppingswerken zijn. Een New Ager is gebonden
aan die werken waarin hij zijn kosmische (af)god ziet. Of het universum dus
mooie muziek voortbrengt dan wel morse code of gewoon echo's die van geen
directe betekenis zijn voor de mens, maakt geen verschil uit: voor hem is
het interessant het als veelbetekenend te behandelen, want dat past enorm
goed in de filosofie waarvan hij zichzelf slaaf heeft gemaakt. Zo kunnen
ook de klanken die walvissen voortbrengen voor zo iemand werkelijk àlles
betekenen, en wanneer één bepaalde visie in zijn kraam past, zal die
ongetwijfeld 'waar' bevonden worden. Een christen zou er eerder in geïnteresseerd
zijn te weten of de walvissen ondereen misschien nog grapjes aan het maken
zijn over het avontuur van de eigenwijze profeet Jona. Lach niet - een New
Ager zou hier beslist niet mee kunnen lachen - zijn bevindingen zijn per
definitie bloedernstig en niet voor grapjes vatbaar. Wist u overigens
waarom Jona zo gemakkelijk in de walvis terecht kon? Jona wordt onder de
'kleine profeten' gerekend...
Noten
(1)
Zie voor deze zaken ondermeer W.J. Ouweneel, 'Psychologie', en zeker ook
HET christelijke standaardwerk over occultisme en aanverwanten: 'Het domein
van de slang'. Het laatste boek geeft een grondig inzicht in de gevaren van
mystiek en occultisme. Vanaf de derde uitgave is er een extra aanhangsel
over de New Age beweging aan toegevoegd. Prof.Dr.Dr. W.J.Ouweneel was een
van de eerste christenen in Nederland die de hele New Age beweging + de
consequenties zag aankomen.
|
|
